Tanken på kor mykje sukker og kor mange kaloriar eg nettopp har fått i meg, får meg til å tenkje på kvinner og på dette kravet, så djupt internalisert at det stundom er vanskeleg å få auge på det, som at alt skal sjå ut som fløyel. Uttrykket får meg til å tenkje på boka til Marit O. Kaldhol, alt skal sjå ut som fløyel (todo debe parecer terciopelo, slik eg har omsett tittelen), der forfattaren gjennom figuren av ei kvinnefugl utforskar forventningane det moderne samfunnet har til kvinner.
Eg tenkjer på hyllinga av det å vere tynn, på pleia av hud og hår, på plikta til å halde ved like eit naturleg ytre som paradoksalt nok krev tid, pengar og disiplin. Eg tenkjer på reklamen som forfølgjer meg, på parfymen eg burde kjøpe, på antirynkekremen som lovar å stanse tida. Alt ser ut til å oppmode oss til å forbruke, korrigere oss sjølve og pusse på det vi er, heilt til vi blir ein forbetra versjon av oss sjølve. Som om kroppen var ei overflate som aldri blir heilt klar til å visast fram.
Og likevel: Kor langt kan vi gå i å nyte kroppen vår utan å kjenne trong til å rettferdiggjere han, korrigere han eller disiplinere han? Når sluttar omsorg å vere eit val og blir ei plikt? Kva gjer vi med det som ikkje passar inn i den glatte, mjuke og tiltalande overflata vi blir bedne om å vise fram for verda? Kva gjer vi, når alt kjem til alt, med det som skrapar, skurrar eller gjer oss ille til mote?
For å vere ærleg erkjenner eg at eg sjølv er ein forbrukar. Eg tek del i det eg stiller spørsmål ved: Eg ønskjer meg òg ting, handlar og lèt meg stundom lokke av lovnaden om ein ny versjon av meg sjølv. Eg står ikkje utanfor systemet eg observerer; eg kan heller ikkje sjå på det frå ei førestilt uskuld. Å skrive blir då ein måte å stanse opp på, å erkjenne motseiingane mine utan å skunde meg med å løyse dei. Ein måte å spørje meg sjølv kva som skjer når eg sluttar å streve etter skjønnheit og tillèt meg å vere … ei fluge. Ja, ei fluge som trassig leitar etter lyset.
I dag vil eg ikkje vere ein blome, ein himmel eller eit snødekt fjell. Eg vil vere noko som gjer folk ille til mote. Kan ikkje poesien òg vere det? Når nokon seier til meg: «Der kjem diktaren, ho kjem sikkert til å seie noko vakkert», spør eg meg kvifor poesien må vere vakker. Kvifor kan han ikkje vere irriterande, klønete, ja, til og med fråstøytande? Kvifor skal han alltid gje oss eit harmonisk bilete av verda? Kva om oppgåva ikkje er å forskjønne verda, men å gjere synleg det vi helst ikkje vil sjå?
Kravet om at alt skal sjå ut som fløyel, avgrensar seg ikkje til kroppen. Det omfattar òg måtane vi er til stades i verda på. Vi blir bedne om å glatte over det som er ruglete, skjule motseiingane våre og syte for at sjølv misnøya vår verkar tiltalande. Sjølv opprøret ser ut til å trenge ei vellukka innpakking. Vi kan stille spørsmål ved alt, så lenge vi gjer det med eleganse; vi kan gjere folk ille til mote, så lenge vi ikkje gjer dei altfor ille til mote.
Men kva skjer når vi sluttar å glatte over? Kva kjem til syne når vi vender blikket bort frå det vakre og stansar ved det som vi mislikar? Kanskje finn vi ikkje ei reinare sanning eller ei løynd skjønnheit. Kanskje finn vi berre noko vi ikkje veit kvar vi skal plassere. Og likevel kan dette møtet vere nok til at vi byrjar å tenkje.
Lesinga av Marit O. Kaldhol gjev meg ein stad å stå når eg formulerer mine eigne spørsmål. Som omsetjar har det å nærme meg skrivinga hennar medført å stanse opp ved bileta hennar, lytte til klangane dei ber i seg og utforske moglegheitene for å føre dei over i eit anna språk. Å omsetje handlar ikkje berre om å finne tilsvarande ord: Det inneber å spørje seg kva som blir verande, kva som blir forandra, og kva nye assosiasjonar ein tekst vekkjer når han når fram til eit anna språk og nye lesarar. Nokre bilete lèt seg lett føre over i eit anna språk; andre strittar imot, mistar noko på vegen eller får eit uventa liv. Somme tider handlar omsetjing nettopp om å ta denne motstanden på alvor, om ikkje å glatte ut det teksten insisterer på å halde ruglete.
Kanskje er det derfor eg endar opp med å tenkje på ei fluge medan eg funderer over fløyelen.
Det er ikkje noko særleg vakkert bilete. Det verkar heller ikkje som om det har så mykje å by på for poesien, i alle fall ikkje dersom vi ventar oss blomar, himlar eller snødekte fjell. Fluga inspirerer sjeldan til kontemplasjon: Ho avbryt. Ho set seg der ho ikkje skal, held fram med å mase når vi vil gløyme henne, og gjer stilla om til surring. Det er noko ved nærværet hennar som tvingar oss til å reagere. Og noko meir ved valden, nesten automatiske, som vi svarar med når noko irriterer oss.
Ei krønike om korleis ein skal behandle ei fluge
I Noreg lærte eg korleis ein skal behandle ei fluge. Før slo eg dei hardt, stundom med rein vondskap, heilt til dei døydde. Ein dag her, ja, i Noreg, såg eg ein ven slå ei fluge i svime og deretter bere henne ut i hagen. Eg syntest det var ein meir rett måte å behandle dei på. Eg kjende ømheit.
Eller kanskje kjende eg lette over å oppdage at det fanst ein annan måte å handle på, ein måte som ikkje kravde at eg straks tok livet av det som gjorde meg ille til mote.
No, når eg tenkjer tilbake på denne scena, melder det seg nokre spørsmål. Forlenga venen min lidinga til fluga? Ville ho overleve å bli slått i svime? Korleis reknar ein ut akkurat kor mykje kraft som skal til for å gjere henne urørleg utan å skade henne? Når blir ei god hensikt til ei anna form for grusamheit? Sanninga er at eg ikkje har nokon flugesmekkar, og førebels har eg korkje klart å slå fluga som surrar rundt på kjøkkenet mitt, i svime eller å drepe henne.
Uansett har eg ete nokre kokosmakronar, lukka boksen og sett han ein stad der fluga ikkje kjem til. Etterpå gløymde eg henne.
Eller det trur eg i alle fall.
Eg har lært så mykje i Noreg. Mellom anna omgrepet allemannsretten: retten alle har til å ferdast i skog og mark og nyte naturen utan å måtte eige han. Men denne retten fører òg med seg plikter: å ferdast utan å setje spor, ta med seg søppelet heim og ta vare på det som tilhøyrer alle. Fridomen til å vere ein stad inneber at vi må godta at vi ikkje er dei einaste som bur der, at verda ikkje er innretta utelukkande for vår eiga glede.
Eg tenkjer at det kanskje finst noko av dette samspelet mellom fridom og ansvar i måten eg no ser på flugene. Eg veit ikkje om venen min hadde rett, om fluga overlevde, eller om handlinga hans verkeleg var mindre grusam enn mi. Eg veit heller ikkje kva eg skal gjere med fluga som framleis surrar rundt på kjøkkenet mitt. Førebels har eg valt å ikkje drepe henne.
Eg vil ikkje gjere dette valet til ei moralsk læresetning. Det ville vere altfor enkelt: Det ville halde å byte ut slaget med medkjensle og erklære saka for løyst. Men eg veit framleis ikkje kva som er rett, eller om det finst ein heilt uskuldig måte å gripe inn i livet til eit anna vesen på. Eg veit berre at eg denne gongen har late det vere eit lite mellomrom mellom irritasjonen og reaksjonen. Og at det i dette mellomrommet har dukka opp spørsmål eg ikkje stilte meg før.
Eg har tenkt på kroppen min, på forbruket, på skjønnheita, på poesien og på korleis ein skal behandle ei fluge på rett vis. Eg har òg tenkt på overflatene vi vil halde plettfrie, og på alt som hamnar utanfor dei: lysta, motseiinga, feilen, den ubeleilige surringa. Så har eg halde fram med dagen min.
Kanskje har eg ikkje gjort noko som helst. Kanskje handlar livet til ei fluge òg om nettopp dette: å kome inn i og forsvinne frå merksemda vår, å eksistere uavhengig av spørsmåla vi legg inn i henne. Og likevel har eg, medan ho held fram med å søkje lyset, funne noko i denne standhaftigheita hennar: ein motstand mot kravet om å forskjønne alt.
I mellomtida held eg fram med å ete kokosmakronane mine, med å forbruke det eg stiller spørsmål ved, med å leve i motseiingane eg ikkje veit korleis eg skal løyse. Og eg held fram med å leite etter ein måte å skrive på som ikkje treng å sjå ut som fløyel.
Poesi
ei er for svart
i blikket. ho står
i fjellsko, vil ikkje danse flat
tango. ho opnar vengene, der
er ei uskriven bok.
nappar ei fjør
frå brystet. og skriv
ho har operert inn ein tråd
av stål i ryggen, ho svingar nakken
varsamt hit, og så
dit. utanpå legg ho mjuke tekstilar
lagvis, blonder og leppestift og ei maske
av eksklusiv plast
tråden må ikkje ryke
alt skal sjå ut som
fløyel
varmen stig gul frå marka
der kvinnene med dei avskorne tungene
sit. tunge bryst i fanget, hender
heklar med lyseblått. høgt
på himmelen går flydur. mannen med
dei vidopne augene er
fanga i isen
Marit O. Kaldhol
Frå alt skal sjå ut som fløyel
Marit O. Kaldhol er fødd i 1955 i Ålesund.
Ho har hatt ein lang og variert karriere og har vore ei viktig stemme i norsk litteratur sidan 1980-talet. Gjennom yrkeslivet har ho motteke regionale, nasjonale og europeiske utmerkingar, og fleire av bøkene hennar er omsette til andre språk, særleg tysk, spesielt dei som er retta mot ungdom.
Ho er lærar av utdanning og studerte sidan samtidsdans i England. Ho budde òg eitt år i Granada i Spania. Kaldhol har delteke på ei rekkje litteraturfestivalar både i og utanfor Noreg, mellom anna i Nicaragua, Argentina, Mexico (Oaxaca) og Colombia (Encuentro Internacional de Mujeres Poetas, Cereté), i tillegg til nokre i Tyskland.
Ho har gitt ut mange dikt- og prosasamlingar som har vorte godt mottekne av både kritikarar og lesarar. Mellom prisane ho har fått, er den europeiske Pier Paolo Vergerio-prisen (1987), Deutscher Jugendliteraturpreis (1988) for Farvel, Rune, Ålesund bys kunstnerpris (1995), Samlagsprisen (2001), Kulturdepartementets pris for barne- og ungdomslitteratur (2006) for Kino og på nytt i 2010 for Søkeord: ayotzintli, samt Nynorsk barnelitteraturpris (2015) for Zweet. Sjølv om ho har budd fleire stader i Møre og Romsdal, står bandet hennar til Vestlandet og til Ålesund framleis sterkt både i livet og i forfattarskapen hennar.
