Eg trudde lenge at poesi berre var…
Dagane blir stadig mørkare. Vi går gjennom kvardagen, leidde av lyset frå draumane og håpet vårt. Neste veke skal eg vere med på Nidelva, litteraturfestivalen i Trondheim, der vi skal snakke om bøkene som betyr noko. Eg vil gjerne nytte dette høvet til å dele nokre tankar om litteraturen, om bøkene som følgjer oss, og om korleis forholdet vårt til dei endrar seg.
Gjennom bøkene eg har skrive, har stemmene til ulike forfattarar gradvis trengt seg inn. Nokre har sett djupe spor; andre har følgt meg ei tid, før dei har gjeve plass til nye lesingar, andre måtar å forstå skrivinga og verda på. Ein endrar seg, og med ein endrar òg bøkene ein treng å lese, seg.
Når ein dannar seg som forfattar gjennom livets skule, byrjar ein gjerne med dei forfattarane ein har nærast, dei ein kjenner frå utdanninga ein har fått, eller frå dei første lesingane som vekkjer nysgjerrigheita. I mitt tilfelle trudde eg lenge at poesi først og fremst handla om rim og sonettar. Det var det eg lærte på skulen: bestemte former, bestemte litterære verkemiddel, ein måte å kjenne att og setje namn på det poetiske. Og eg likte det. På den tida hadde poesien denne forma for meg, og han trong ikkje vere annleis.
Vi lærer å bu i stilla
Med tida oppdaga eg likevel at poesi liknar på ei smaksoppleving. Når vi er små, får vi graut og milde smakar; vi lærer raskt å kjenne att det søte, og ofte held vi fast ved det fordi det er det vi kjenner. Men etter kvart som vi veks, vågar vi å smake på andre matvarer, oppdage nye nyansar og godta smakar som i byrjinga verkar framande. Vi kjem til og med til å setje pris på intensiteten i ein kraftig ost eller kompleksiteten i ein god vin. Det som før verka for sterkt, kan med tida bli det vi nyt aller mest.
Med poesien er det mykje av det same. Vi byrjar med dikt der språket kjennest nært, med vers som vi straks forstår, og som opnar ei første dør for oss. Seinare vågar vi oss kanskje vidare mot andre former, andre rytmar og andre stemmer. Vi lærer å bu i stilla, å oppdage tydingar som ikkje openberrar seg ved første gjennomlesing, og å glede oss over det vi ikkje fullt ut forstår. Det handlar ikkje nødvendigvis om at somme dikt er betre enn andre, men om at kvart dikt møter oss på ulike tidspunkt i livet.
Det er òg verdt å hugse at forfattarar ikkje held seg til eitt einaste uttrykk. I verka til mange av dei finst både dikt med eit enkelt språk og dikt som er meir komplekse, tekstar som talar til oss med ein gong, og andre som krev tid, tolmod og nye lesingar. Av og til kan ein og same forfattar følgje oss gjennom heile livet, nettopp fordi verket deira har evna til å gje oss noko anna kvar gong vi vender tilbake til det.
Her vil eg gjerne stanse ved ein tanke: Poesien som når fram til oss, er ofte den poesien sjela vår er klar til å lytte til. Kanskje mangla vi enno verktøya, følsomhet eller livserfaringa som skulle til for å ta imot han. Det finst vers som vi les i ungdommen, og som knapt seier oss noko, men som vender tilbake til oss fleire år seinare med ei uventa klårleik. Orda er dei same; det er vi som har endra oss.
Bøkene går framover saman med oss
Difor trur eg at bøkene som betyr noko, ikkje berre er dei som set varige spor i oss, men òg dei som kjem til oss i rett augneblink. Dei som finn oss når vi treng eit svar, sjølv om vi ikkje alltid veit korleis vi skal stille spørsmålet. Dei som opnar ei dør for oss, uroar oss, trøystar oss eller lærer oss å sjå på ein annan måte.
Bøkene går framover saman med oss. Eller kanskje er det vi som går framover gjennom dei, og endrar forfattarar, preferansar og overtydingar etter kvart som blikket vårt endrar seg. Nokre blir verande nær oss heile livet; andre glir bort og kjem brått tilbake. Og så finst det dei vi enno ikkje har lese, men som vil vite å finne oss når tida er inne.
Eg tenkjer til dømes på Knut Ødegård, ein av desse forfattarane der poesien tek utgangspunkt i eit språk som kjennest nært, men som brått opnar seg mot bilete med ei heilt uvanleg kraft. Å lese han kan kjennast som å bli vogga av eit delirium, som å ta seg fram midt i eit kaos av bilete som følgjer etter kvarandre og stadig skiftar form. Og likevel, midt i denne rørsla, stansar noko opp: Eit konkret bilete stig fram mellom dei andre og inviterer oss til å feste blikket på det, som om vi tok eit fotografi av dette augneblink.
Men det er ikkje snakk om eit stilleståande fotografi. Dikta til Ødegård liknar meir på hologram: bilete som rommar fleire dimensjonar av røynda, som endrar seg alt etter kva vinkel vi ser dei frå, og som ser ut til å avdekkje noko nytt kvar gong vi vender tilbake til dei. I versa hans blir ikkje røynda stivna; ho held fram med å vere i rørsle, open for dei mange moglegheitene sine. Kanskje ligg noko av styrken hans nettopp her: i at han leier oss ved handa med eit språk vi kjenner att, for så, når vi først er inne i diktet, å stille oss framfor noko vi ikkje heilt klarer å forstå, men som vi kan kjenne. Og somme tider er det å kjenne allereie ei form for forståing.
Lys oss, mørker. Må natta, i si reinleik, vaske sjela vår og lære oss å romme det uendelege i det sublime fråværet av lys. Må mørkret sitt stille nærvær omslutte oss, tømme oss for det overflødige og førebu oss på å ta imot alt det framtida enno held løynt i sitt mysterium.
Poesi
oske, ørtynne flak
som sigler i lufta, sigler
mi seng. ditt brev.
mors klede. ørsmåe kvite flak
gjennomsiktige no i lufta
til dei brest
som usynleg
oskeregn mot huda. så lenge
etter brannen, berre skorsteinen
mot himmelen og omriss
av rom
Noko (landskap el. tilstand) spreider
seg som eit infarkt (islag som flerrast
opp i ei bakevje ein dam/sakte vinter, ei bilrute mjølkekvit
og nokon urørleg/film
tricks) langsmed skuldrene ei pine ut i hendene
fingrane elektriske slær ut iskald
sveitte/bil hjul som svirrar ut i himmelen (u/stjerner, svart)
og det kvite andletet issveitte spreier seg
i landskapet det er mennesketome bål blaff av opplysningar langs
vegstripene etter eksplosjonen i landskapet el. tilstanden
I ein kjellar
Sprungen spegel. Støv. Snigelen
i sitt fuktige myrker med duvande
tentaklar og raspetunge. Det er i ein kjellar
hugsar eg, som gjennom ein smal
dørsprekk av spebarnsminne.
Snigelen over den støvete spegelen
og dei mjuke spebarnsfingrane: Guds fråver
gleid fram som pinande kulde i kjellaren, uendeleg seint,
til den store Mor kom og førde lippene mine
mot sine mjølketunge, kvite bryst.
Frå Kinomaskinist av Knut Ødegård
Om Knut Ødegård
Knut Ødegård vart fødd i Molde 6. november 1945. Han studerte teologi ved Universitetet i Oslo og engelsk litteratur ved Cambridge. Sidan debuten i 1967 har han gitt ut 59 bøker, mellom anna diktsamlingar, barnebøker og omsetjingar. Dikta hans er omsette til 43 språk, og han har særleg arbeidd med islandsk og norrøn litteratur.
Ødegård har vore litteraturkritikar, forlagsleiar og kulturleiar, og har spela ei viktig rolle i kulturutvekslinga mellom Noreg og Island, der han har budd sidan 1984. Han tok initiativ til fleire litterære festivalar og institusjonar og vart utnemnd til statsstipendiat i 1989.
Han har motteke ei rekkje norske og internasjonale prisar for sitt litterære arbeid og sin kulturformidling, mellom anna Anders Jahres kulturpris, Doblougprisen og fleire internasjonale poesiprisar.
